Thứ sáu, 11/10/2019 | 14:33

Sự phối hợp của Chính phủ Mỹ trong khắc phục hậu quả CĐDC ở Việt Nam

Michael F.Martin là chuyên gia nghiên cứu về các vấn đề châu Á của Cơ quan Nghiên cứu thuộc Quốc hội Mỹ (CRS). Từ năm 2008, hằng năm Michael Martin đều phải viết báo cáo về tình hình liên quan đến việc sử dụng các khoản ngân sách Quốc hội Mỹ phê duyệt cho Chính phủ Mỹ sử dụng để khắc phục hậu quả CĐDC ở Việt Nam. Các báo cáo này được gửi đến tất cả các nghị sĩ Mỹ. Báo cáo gần đây nhất được phát hành ngày 9/11/2018, sau đó được cập nhật đến ngày 21/2/2019. Trong báo cáo này, M. Martin đã điểm lại vấn đề CĐDC ở Việt Nam, thống kê các khoản ngân sách Quốc hội Mỹ phê duyệt và tình hình Chính phủ Mỹ tham gia khắc phục hậu quả CĐDC ở Việt Nam. Báo cáo nhấn mạnh đến việc Chính phủ Mỹ (mà cơ quan được ủy quyền thực hiện là USAID) giải ngân chậm và chưa đúng yêu cầu của Quốc hội trong các chương trình hỗ trợ người bị nhiễm CĐDC.
Xin gửi tóm lược báo cáo của M. Martin để bạn đọc tham khảo.
Theo Martin, trong những năm vừa qua, việc Mỹ tham gia khắc phục thiệt hại do CĐDC gây ra cho môi trường và sức khỏe con người được xem là những hành động thúc đẩy quan hệ song phương Việt- Mỹ. Sau cuộc gặp với Chủ tịch nước Trần Đại Quang năm 2016, Tổng thống Mỹ Obama đã tuyên bố:”Liên quan đến an ninh, Hoa Kỳ sẽ tiếp tục đóng góp phần của mình vào việc khắc phục hậu quả đáng buồn của chiến tranh… Chúng tôi sẽ tiếp tục giúp tháo gỡ bom, mìn, vật liệu chưa nổ. Và giờ đây, khi nỗ lực chung tẩy rửa dioxin ở sân bay ở Đà Nẵng sắp hoàn thành, Hoa Kỳ sẽ giúp tẩy độc ở căn cứ Biên Hòa”.
Chính quyền Trump đã tiếp tục thực hiện cam kết của Mỹ hỗ trợ Việt Nam giải quyết vấn đề chất độc da cam/dioxin. Sau cuộc họp tháng 5 năm 2017 tại Washington, Tổng thống Trump và Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã đưa ra một tuyên bố chung, trong đó hai bên ghi nhận những tiến bộ đã đạt được trong việc xử lý dioxin ở sân bay Đà Nẵng và việc tháo gỡ bom, mìn, vật liệu chưa nổ, đồng thời cam kết hợp tác giải quyết các vấn đề di sản chiến tranh, bao gồm cả những nỗ lực chung tẩy rửa dioxin.
Về ngân sách để khắc phục hậu quả CĐDC ở Việt Nam, báo cáo của Michael Martin viết: Từ năm 2007 đến nay, Quốc hội Mỹ đã phê duyệt 254,8 triệu USD để giải quyết vấn đề nêu trên. Ngoài ra, Luật về sử dụng ngân sách quốc phòng năm 2019 (PL 115-232) do Thượng nghị sĩ John S. McCain đưa ra đã cho phép chi đến 15 triệu USD lấy từ ngân sách quốc phòng cho Cơ quan Phát triển quốc tế Hoa Kỳ (USAID) để tẩy rửa dioxin ở căn cứ không quân Biên Hòa. Từ năm 2012 trở về trước, các khoản tiền được tính chung, từ năm 2012 ngân sách mới được tách riêng thành hai phần: dành cho tẩy độc môi trường và dành cho các dịch vụ liên quan đến sức khỏe con người.
Về việc sử dụng các khoản tiền đã được Quốc hội Mỹ phê duyệt, báo cáo viết: Phần lớn số tiền được phê duyệt đã được USAID sử dụng để tẩy độc môi trường ở sân bay Đà Nẵng, một trong những căn cứ không quân lớn đã được sử dụng để chứa chất diệt cỏ từ năm 1961 đến năm 1971. Số tiền còn lại được USAID sử dụng để hỗ trợ những người khuyết tật nói chung của Việt Nam, chứ không phải chỉ cho những người sống ở xung quanh sân bay Đà Nẵng hoặc ở các khu vực bị nhiễm dioxin khác.
Nói chung, ngân sách chi cho việc tẩy độc môi trường lấy từ Quỹ hỗ trợ kinh tế (ESF) của Bộ Ngoại giao, trong khi ngân sách chi cho các chương trình y tế và người khuyết tật lấy từ nguồn Hỗ trợ Phát triển (DA). Bộ Ngoại giao Mỹ đã ủy quyền cho Cơ quan Phát triển quốc tế Hoa Kỳ (USAID) quản lý và giải ngân các khoản ngân sách này.
Mối quan tâm của Quốc hội Mỹ liên quan đến các khoản tiền nêu trên chủ yếu tập trung vào 2 vấn đề: Thứ nhất, xác định được đúng số tiền cần thiết và hình thức hỗ trợ để khắc phục thiệt hại về môi trường và sức khỏe con người ở Việt Nam do tác động của việc nhiễm độc dioxin. Thứ hai, giám sát xem Bộ Ngoại giao và USAID đã sử dụng như thế nào các khoản tiền như vậy.
Tháng 11/2017, Mỹ và Việt Nam đã hoàn thành việc xử lý xấp xỉ 90.000 m³ đất nhiễm độc cao và 60.000 mét³ đất nhiễm độc ở mức thấp hơn ở sân bay Đà Nẵng bằng phương pháp hấp thụ nhiệt (IPTD). Việc hoàn thổ và các hoạt động kết thúc dự án đã được thực hiện vào tháng 11/2018. Dự án kéo dài 6 năm, với chi phí ước tính trên 116 triệu USD. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu thực địa đã xác định được một số khu vực khác của Việt Nam cũng bị nhiễm dioxin có trong chất độc da cam, bao gồm các sân bay Biên Hòa và Phù Cát, cũng như khu vực thung lũng A Lưới. Tháng 1/2018, Chính phủ Mỹ và Chính phủ Việt Nam đã ký bản ghi nhớ ý định (MOI) khởi công tẩy độc sân bay Biên Hòa (ngày 20/4/2019, hai nước đã chính thức khởi công thực hiện dự án này - ND). Theo nghiên cứu của USAID, công việc tẩy độc môi trường ở sân bay Biên Hòa có thể tốn kém từ 137 triệu USD đến 794 triệu USD tùy theo cách xử lý.
Về việc giải ngân cho các chương trình, theo M. Martin, trong khi việc giải ngân cho các hoạt động xử lý môi trường nói chung không có vấn đề gì đáng quan ngại đối với Quốc hội, thì một số người lại để ý đến việc USAID đã giải ngân các khoản tiền được duyệt cho các hoạt động y tế và người khuyết tật. M. Martin lưu ý: “Hai mối quan ngại chính của Quốc hội liên quan đến vấn đề này là: nhịp độ giải ngân dường như chậm hơn (so với giải ngân các khoản dành cho làm sạch môi trường) và loại chương trình tài trợ”:
- Trong giai đoạn 2007-2017, mới chỉ giải ngân chưa đến 2/3 ngân sách được duyệt cho các dịch vụ liên quan đến sức khỏe con người.
- Luật chuẩn chi hàng năm của Quốc hội Mỹ yêu cầu phải sử dụng số tiền được phê duyệt cho các dịch vụ y tế và chăm sóc người khuyết tật ở các địa phương “gần các khu vực bị nhiễm chất độc da cam/dioxin, nhưng trong các năm tài khóa từ 2010 đến 2013, USAID lại dùng các khoản tiền đó để “giải quyết rộng rãi các nhu cầu và cải thiện cuộc sống của những người khuyết tật” nói chung. Tuy nhiên, theo USAID, các dự án này đã kết thúc từ tháng 1/2016 (Chương trình hỗ trợ người khuyết tật của USAID 2016-2020 đã tập trung vào 6 tỉnh trọng điểm bị phun rải chất độc da cam là: Thừa Thiên-Huế, Quảng Nam, Bình Định, Bình Phước, Tây Ninh, Đồng Nai và Chương trình cho giai đoạn 2021-2025 mới ký MOI ngày 20/4/2019 dự kiến cũng sẽ được thực hiện ở 6 tỉnh nói trên và thêm tỉnh Quảng Trị - ND).
Dưới đây là bảng thống kê ngân sách Quốc hội Mỹ phê duyệt hằng năm để Chính phủ Mỹ tham gia khắc phục hậu quả CĐDC ở Việt Nam (đơn vị tính: triệu đô la Mỹ)

Ghi chú: Do trước năm tài khóa 2012, các khoản tiền được tính chung và từ năm tài khóa 2012 mới tách riêng thành 2 khoản dành cho tẩy độc môi trường và dành cho các hoạt động liên quan đến sức khỏe con người nên chỉ tính được tổng số tiền chung./.
Phạm Trương