Thứ sáu, 02/04/2021 | 13:50

BÀI DỰ THI: Thảm họa da cam ở Việt Nam và những vụ kiện

Trong chiến tranh xâm lược Việt Nam, với sắc lệnh của Tổng thống Mỹ John F. Kennedy, các loại chất độc hóa học được Quân đội Mỹ sử dụng tại Việt Nam từ năm 1961 đến 1971. Các loại hóa chất này được Bộ Quốc phòng Mỹ đặt hàng với các công ty sản xuất hoá chất lớn như Dow, Monsanto, Hercules, Diamond Shamrock và một số công ty hoá chất khác.

Trong số các chất độc hóa học do Quân đội Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam thì chất độc da cam (tên tiếng Anh: Agent Orange) là chất có chứa dioxin. Dioxin là hợp chất hữu cơ cực độc, không tan trong nước và hầu như không phân hủy trong môi trường tự nhiên, là loại độc tố kinh khủng nhất mà nhân loại biết đến. Trong môi trường tự nhiên, dioxin tồn tại lâu dài, gây nhiễm độc nặng đối với đất, nước, tích lũy dần trong các chuỗi thức ăn tự nhiên... dẫn đến những tác hại khủng khiếp đối với môi trường sinh thái và sức khỏe con người.

Từ năm 1961 đến 1971, với 19.905 phi vụ, Quân đội Mỹ đã phun rải khoảng 80 triệu lít chất độc hóa học xuống Việt Nam, trong đó khoảng 61% là chất độc da cam, chứa khoảng 366 kilogam dioxin nhằm mục đích phát quang cây cỏ để phát hiện nơi đóng quân, ngăn chặn bước tiến của Quân Giải phóng và làm triệt tiêu nguồn sống của nhân dân Việt Nam.

Một tác hại cực kỳ nguy hiểm của dioxin là gây ra đột biến gen, đột biến nhiễm sắc thể, dẫn đến những quái thai, dị dạng, những di chứng về thần kinh, phát sinh ung thư qua nhiều thế hệ (gọi là di chứng da cam). Theo điều tra của Hội NNCĐDC/dioxin các cấp, tại Việt Nam các di chứng trên hiện nay đã di truyền sang thế hệ thứ tư.

Quảng Nam là một tỉnh trọng điểm ở miền Nam Việt Nam bị Quân đội Mỹ phun rải chất độc hóa học hầu hết các vùng trong tỉnh, nên đã, đang phải gánh chịu hậu quả vô cùng nặng nề. Theo thống kê, tính đến nay, Quảng Nam có trên 35.000 người bị phơi nhiễm chất độc hóa học, hơn 7.000 NNCĐDC, trong đó, thế hệ thứ nhất hơn 5.000 nạn nhân, số còn lại là nạn nhân thế hệ thứ hai, thứ ba. Chỉ tính riêng huyện Núi Thành, nơi có Căn cứ Chu Lai do Mỹ xây dựng, đồn trú trước đây, hiện có hàng nghìn người bị nhiễm, mang bệnh nan y, một số người đã chết. Kết quả điều tra gần đây nhất, ở Núi Thành có 602 người là thế hệ thứ nhất (trực tiếp bị nhiễm chất độc da cam/dioxin), 370 người là thế hệ thứ hai (con), 11 người là thế hệ thứ ba (cháu).

Chất độc da cam còn gây ra hậu quả đối với nhiều lính Mỹ và đồng minh của Mỹ từng tham chiến tại Việt Nam như Hàn Quốc, Australia, New Zealand. Nhiều người trong số họ đã mắc nhiều bệnh tật do phơi nhiễm và đang ảnh hưởng đến các thế hệ sau. Theo Đô đốc Elmo Zumwalt - nguyên Tư lệnh Hải quân Mỹ ở Việt Nam (1968 - 1970), có ít nhất 2.100 lính Mỹ bị phơi nhiễm chất độc da cam. Theo Hội Cựu chiến binh thương tật do chất da cam Hàn Quốc, có khoảng 100.000 trên 300.000 lượt binh sĩ Hàn Quốc tham chiến ở Việt Nam là nạn nhân, trong đó hơn 20.000 người đã chết.

Cuộc chiến tranh do Mỹ gây ra tại Việt Nam kết thúc đã 46 năm, nhưng di chứng da cam vẫn còn vô cùng nặng nề. Nhiều lần, Việt Nam đề nghị Chính phủ Mỹ và các công ty hóa chất mà Mỹ đã hợp đồng sản xuất hóa chất nói trên cần nhận trách nhiệm về hậu quả do chiến tranh hóa học mà Mỹ gây ra tại Việt Nam, nhưng chính quyền và các công ty sản xuất hóa chất luôn đưa ra những lý do để biện hộ, từ chối trách nhiệm. Nhiều binh lính Mỹ, Hàn Quốc và NNCĐDC ở Việt Nam đã gửi đơn kiện lên các tòa án của Mỹ, Hàn Quốc, Pháp.

Mở đầu là vụ kiện của các binh sĩ Mỹ và đồng minh tham chiến tại Việt Nam.“Năm 1984, 68.000 cựu binh Mỹ, Úc và New Zealand đã phát đơn kiện 11 công ty hóa chất Mỹ, nhưng các nhà tài phiệt chiến tranh rất quỷ quyệt, đã khôn khéo dàn xếp, chịu bồi thường một ngân khoản chung là 184 triệu USD, để nguyên đơn ký vào thỏa thuận, từ đấy không còn đi kiện nữa. Việc bồi thường này không nhắc gì tới NNCĐDC của Việt Nam và Hàn Quốc, đó là một điều phi lý và phi nhân” (theo Luật sư Jim, con trai Đô đốc Elmo Zumwalt trong tác phẩm "Cha con tôi" phát hành tháng 11-1996).

Kế đó là vụ kiện của các cựu binh Hàn Quốc, gửi đơn kiện lên Tòa án Dân sự cấp cao Seoul. Ngày 25-01-2006, Toà án này đã ra phán quyết buộc hai công ty hoá chất Dow ChemicalMonsanto (Mỹ) phải bồi thường 62 triệu USD chi phí chăm sóc sức khoẻ cho 6.800 người gồm các cựu binh Hàn Quốc từng tham chiến tại Việt Nam và gia đình của họ. Đây là lần đầu tiên một toà án ở Hàn Quốc ra phán quyết có lợi cho nạn nhân chất độc da cam tại Hàn Quốc.

Ở Việt Nam, ngay sau khi thành lập (10/01/2004), Hội NNCĐDC/dioxin Việt Nam và một số NNCĐDC đã gửi đơn đến Toà án quận Brooklyn, New York (Mỹ) kiện 37 công ty hoá chất Mỹ đã sản xuất và cung cấp chất độc hóa học cho Quân đội Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam. Đây là vụ kiện do Toà án Mỹ xét xử, là vụ kiện chưa có tiền lệ trong lịch sử ngành tư pháp Mỹ. Vụ kiện kéo dài hơn 5 năm, qua các cấp sơ thẩm, phúc thẩm. Ngày 02-3-2009, Toà án Tối cao liên bang Mỹ tuyên bố không thụ lý đơn kiện của các nguyên đơn với các lý do là: các công ty hóa chất Mỹ chỉ sản xuất theo đơn đặt hàng, còn Chính phủ Mỹ được quyền miễn tố; chưa có các nghiên cứu khoa học đầy đủ, trực tiếp trên cơ thể người về tác hại đến sức khỏe con người của chất dioxin - một lập luận mà trên thực tế không bao giờ có, đó là dioxin cấm thí nghiệm trên cơ thể người.

Mặc dù vậy, vụ kiện này đã làm cho thế giới nhận thức thêm về nền dân chủ Mỹ, đặc biệt là đối với bản chất phi nghĩa của cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam.

Vào tháng 5-2009, bà Trần Tố Nga, một NNCĐDC gốc Việt có Quốc tịch Pháp, được sự đồng hành của một số luật sư người Pháp ủng hộ, bà đứng ra kiện 26 công ty hóa chất Mỹ.

Tháng 5-2013, Tòa đại hình Évry (Pháp) đã chấp thuận đơn khởi kiện của bà Tố Nga. Sau 19 phiên thủ tục và do dịch Covid-19 nên ngày 25-01-2021 phiên tòa mới diễn ra. Đây là phiên tòa tranh tụng đầu tiên giữa nguyên đơn và bị đơn. Tối ngày 26-01-2021, phát biểu với phóng viên Báo Tuổi trẻ online, bà Nga nói: ”... Sự ủng hộ trực tiếp tại tòa và cả thông qua mạng xã hội của những người quan tâm đến phiên tòa dành cho tôi, sự hằn học hay ác độc trong các lập luận của các luật sư bên bị đơn cho thấy rằng họ đang trong thế thua...”.

Phiên tiếp theo sẽ diễn ra vào ngày 10-5-2021 sắp tới.

Việc Quân đội Mỹ sử dụng chất độc hóa học trong chiến tranh tại Việt Nam đã gây ra hậu quả thảm khốc nhất trong lịch sử xã hội loài người. Cuộc đấu tranh của các NNCĐDC ở Việt Nam vẫn đang tiếp diễn để đòi lại công lý, buộc chính quyền và các công ty sản xuất hóa chất của Mỹ phải chịu trách nhiệm. Chúng ta hãy kiên trì đấu tranh bằng mọi phương pháp và hình thức thích hợp, hãy tin tưởng rằng chiến thắng sẽ thuộc về NNCĐDC, vì đó là sự thật đó là chân lý./.

Nguyễn Hữu Thiện