Thứ năm, 18/06/2020 | 16:04

THẢM HỌA CHẤT ĐỘC HÓA HỌC TRONG CHIẾN TRANH Ở VIỆT NAM VÀ ĐẤU TRANH ĐÒI CÔNG LÝ CHO NẠN NHÂN CHẤT ĐỘC DA CAM - LƯƠNG TÂM VÀ TRÁCH NHIỆM CỦA NHÂN LOẠI[1]

Trần Đình – Mạnh Dũng

Bài 4

ĐẤU TRANH ĐÒI CÔNG LÝ CHO NẠN NHÂN CHẤT ĐỘC DA

CAM/DIOXIN – TRÁCH NHIỆM VÀ LƯƠNG TÂM CỦA NHÂN LOẠI

Hành trình đã qua

Ngay sau khi kết thúc chiến tranh ở Việt Nam (1975), nhiều tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước đã kiện hoặc biểu tình đấu tranh đòi công lý cho nạn nhân chất độc da cam (NNCĐDC). Tuy nhiên, những cuộc đấu tranh đó còn tự phát, chưa có sự liên kết. Năm 2004, Hội NNCĐDC/dioxin Việt Nam ra đời đã tạo ra bước đột phá trong đấu tranh đòi công lý cho NNCĐDC ở Việt Nam. Hội đã thay mặt hơn 3 triệu nạn nhân gửi đơn kiện 37 công ty sản xuất và cung cấp hóa chất cho quân đội Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam. Mặc dù có sự nghiên cứu, chuẩn bị từ những năm trước, nhưng có rất nhiều khó khăn đặt ra: về tài chính, các vụ kiện quốc tế nói chung và tại Mỹ nói riêng rất tốn kém; về chứng cứ, thời gian diễn ra các sự kiện đã lùi xa gần 60 năm, các nhân chứng giảm dần cả về số lượng và năng lực, trí tuệ; hơn nữa, để chứng minh sự liên quan giữa CĐDC/dioxin và các loại bệnh tật do nó gây ra không đơn giản, đòi hỏi phải có trình độ khoa học tiên tiến.

Cựu chiến binh Mỹ biểu tình đòi công lý cho NNCĐDC ở Việt Nam

Đơn kiện được Hội NNCĐDC/dioxin Việt Nam gửi tới Tòa án sơ thẩm Liên bang quận Brooklyn, bang New York, Hoa Kỳ. Sau hơn 5 năm giải quyết qua các cấp sơ thẩm, phúc thẩm; nhưng thật vô lý, ngày 02/02/2009, Tòa án Tối cao Liên bang Hoa Kỳ tuyên bố không thụ lý đơn kiện của các nguyên đơn với “lý do” được đưa ra là: (1) Chất hóa học mà Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam chỉ là “chất diệt cỏ”, không có hại đối với sức khỏe của con người; (2) Các công ty hóa chất sản xuất, cung cấp “chất diệt cỏ” cho quân đội Mỹ làm theo lệnh của Chính phủ Mỹ, mà Tòa án Mỹ không có quyền xét xử các việc làm của Chính quyền Liên bang liên quan đến quân sự và ngoại giao.

Trước sự vô lý đó, Hội NNCĐDC/dioxin Việt Nam đã nghiên cứu, đánh giá lại hồ sơ để tìm phương hướng, biện pháp đấu tranh phù hợp; đồng thời, khẳng định quyết tâm: kiên trì mục tiêu đấu tranh đòi công lý cho NNCĐDC ở Việt Nam. Thực tế, chúng ta không đơn độc, nhiều tổ chức, cá nhân ở trong và ngoài nước tiếp tục đồng hành đấu tranh đòi công lý cho NNCĐDC. Tháng 5/2009, Tòa án Lương tâm quốc tế ở Paris xét xử 37 công ty hóa chất Mỹ đã cung cấp chất độc hóa học (CĐHH) cho quân đội Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam (bà Trần Tố Nga là nhân chứng). Tòa đã khẳng định: Chính phủ Mỹ là thủ phạm sử dụng chất dioxin, mà hậu quả của nó đối với môi trường Việt Nam có thể coi là “diệt chủng môi trường”; các công ty hóa chất Mỹ là tòng phạm trong các hành động của Chính phủ Mỹ. Đồng thời, yêu cầu Chính phủ Mỹ và các công ty hóa chất cung cấp CĐHH phải bồi thường toàn bộ cho các NNCĐDC và gia đình họ; phải có trách nhiệm làm sạch môi trường, tẩy sạch CĐDC/dioxin khỏi các vùng đất và nước bị nhiễm độc ở Việt Nam,... Tiếp đó, bà Trần Tố Nga cùng Văn phòng Luật sư Bourdon & - đại diện cho bà nộp đơn kiện 26 công ty hóa chất Mỹ lên Tòa Đại hình Evry của Pháp.

Phiên điều trần của Tòa quốc tế đối với Công ty Monsanto vào ngày 15/10/2016

Các vụ kiện của Hội NNCĐDC/dioxin Việt Nam và một số cá nhân tuy chưa đạt được kết quả như mong muốn, nhưng là sự kiện chính thức tố cáo tác hại, hậu quả nặng nề của CĐHH do Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam; đã thu hút sự quan tâm của dư luận trong nước và quốc tế, làm thức tỉnh trách nhiệm và lương tâm của nhân loại, hình thành phong trào đấu tranh mạnh mẽ chống chiến tranh hóa học, đòi Mỹ phải bồi thường thiệt hại cho các NNCĐDC; bước đầu tác động tích cực đến thái độ và hành động của ngành lập pháp và hành pháp ở Mỹ.

Vấn đề đáng quan tâm là, gần đây nhiều cá nhân ở Mỹ sử dụng chất diệt cỏ (tương tự thuốc diệt cỏ mà quân đội Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam) đã kiện và thắng kiện các công ty hóa chất Mỹ. Ngày10/8/2018, Tòa án bang California (Hoa Kỳ) đã ra phán quyết yêu cầu Công ty hóa chất Monsanto bồi thường 289 triệu USD cho ông Dewayne Johson, người bị ung thư giai đoạn cuối do sử dụng thuốc Roundup của Monsanto để chăm sóc cây trồng. Ngày 28/3/2019, Tòa án liên bang tại San Francisco buộc Công ty Monsanto bồi thường hơn 80 triệu USD cho nạn nhân Edwin Handiman, bị ung thư do sử dụng thuốc diệt cỏ Roundup. Ngày 13-5-2019, Tòa án bang Califonia tại thành phố San Francisco (Hoa Kỳ) đã tuyên bố Công ty Monsanto phải bồi thường hơn 2 tỷ USD cho cặp vợ chồng mắc ung thư vì thuốc diệt cỏ Roundup chứa hoạt chất Glyphosate.

Những phán quyết trên của tòa án là đúng đắn. Đó cũng là bằng chứng về sự tác hại của CĐHH mà quân đội Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam. Thực tế, hằng năm, chính phủ Hoa Kỳ đã chi hàng tỷ USD đền bù, hỗ trợ cho các cựu chiến binh Mỹ tham chiến tại Việt Nam trước đây bị nhiễm CĐDC (cao nhất là năm 2010 với 13,5 tỷ USD). Vấn đề đặt ra là, Chính phủ Mỹ không công khai thừa nhận tính chất độc hại của CĐDC đối với môi trường và con người Việt Nam, nhưng họ lại có chính sách chăm sóc sức khỏe, bồi thường thiệt hại cho binh lính Mỹ tham chiến ở Việt Nam? tại sao Chính phủ và các công ty hóa chất Mỹ không hành động như vậy đối với NNCĐDC ở Việt Nam? Chúng ta có quyền đòi hỏi Chính phủ Hoa Kỳ phải thừa nhận trách nhiệm gây ra hậu quả nặng nề đối với môi trường và con người Việt Nam, đồng thời có hành động thiết thực khắc phục hậu quả do họ gây ra.

Đẩy mạnh đấu tranh đòi công lý cho NNCĐDC ở Việt Nam

Trong điều kiện nước ta hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng và quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ có bước phát triển mới, cuộc đấu tranh đòi công lý cho NNCĐDC ở Việt Nam có thuận lợi hơn. Tuy nhiên, về nhận thức phải thấy rõ cuộc đấu tranh này còn phức tạp, lâu dài. Bởi lẽ, các công ty hóa chất Mỹ luôn tìm cách phủ nhận tội ác, gây khó khăn cho các vụ kiện. Vì vậy, để cuộc đấu tranh đạt hiệu quả cao, phải có quyết tâm, sự kiên trì, kiên định với mục tiêu; đồng thời, phải đổi mới, đa dạng hóa các hình thức, biện pháp đấu tranh phù hợp với đường lối, chủ trương đối ngoại của Đảng, Nhà nước Việt Nam và thông lệ quốc tế.

Trước hết, phải đẩy mạnh công tác tuyên truyền ở cả trong nước và ngoài nước; chú trọng làm rõ bản chất và hậu quả nặng nề, lâu dài của CĐHH đối với sức khỏe con người và môi trường Việt Nam. Điều đau đớn đối với dân tộc Việt Nam là CĐDC/dioxin còn gây ra di truyền xuyên thế hệ, làm cho nhiều gia đình, dòng họ có nguy cơ không còn người nối dõi. Cùng với đó, còn phải làm rõ những chứng cứ khoa học về sự tác động, ảnh hưởng của CĐDC/dioxin đối với môi trường và cơ thể con người,... Qua đó, tạo thành làn sóng đấu tranh mạnh mẽ, rộng khắp đòi công lý cho NNCĐDC ở Việt Nam. Mặt khác, chúng ta tiếp tục làm rõ những cam kết của Chính phủ Mỹ về trách nhiệm đóng góp, hàn gắn vết thương chiến tranh ở Việt Nam như Điều 21 Hiệp định Paris năm 1973 đã xác định: “Theo chính sách truyền thống của mình, Hoa Kỳ sẽ đóng góp vào việc hàn gắn vết thương chiến tranh và công việc xây dựng sau chiến tranh ở Việt Nam dân chủ cộng hòa và toàn Đông Dương”. Hiện nay Hoa Kỳ đã và đang phối hợp tẩy độc tại các sân bay Đà Nẵng, Biên Hòa,… nhưng như vậy là chưa đủ. Hoa Kỳ còn phải bồi thường cho NNCĐDC ở Việt Nam - Đó là lương tâm, nghĩa vụ, trách nhiệm của Chính phủ Mỹ và các công ty đã sản xuất, cung cấp CĐHH cho quân đội Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam.

Về phương thức đấu tranh, cần củng cố, mở rộng nhiều hướng và nhiều hình thức với các biện pháp, bước đi phù hợp; vận dụng linh hoạt, sáng tạo các nguyên tắc trong đối ngoại. Phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị trong nước, người Việt Nam ở nước ngoài; kết hợp cả đấu tranh pháp lý và đấu tranh đạo lý; bằng cả đường ngoại giao Nhà nước và ngoại giao nhân dân; trong đó tập trung tổ chức thực hiện các văn bản hợp tác quốc tế đã ký trong lĩnh vực này. Chủ động xây dựng kế hoạch, thực hiện đa dạng các hình thức hợp tác, như: tổ chức diễn đàn quốc tế, hội thảo khoa học, hội nghị trao đổi giữa các bên liên quan,... Thông qua đó tranh thủ sự hỗ trợ, giúp đỡ về khoa học - công nghệ, kinh nghiệm và đặc biệt là tài chính để giúp đỡ NNCĐDC; đồng thời, qua đó khơi dậy, làm thức tỉnh lương tâm và trách nhiệm của Chính phủ và nhân dân Mỹ đối với NNCĐDC ở Việt Nam. Mặt khác, cần tiếp tục ủng hộ, tiếp thêm sức mạnh cho các tổ chức, cá nhân ở trong nước và ngoài nước đấu tranh đòi công lý cho NNCĐDC.

Thảm họa CĐHH do quân đội Mỹ gây ra trong chiến tranh ở Việt Nam là hết sức nặng nề. Hiện nay hàng vạn NNCĐDC ở Việt Nam hàng ngày vẫn phải vật lộn với sự đau đớn tột cùng cả về thể xác và tinh thần. Chính phủ Mỹ và các công ty hóa chất đã cung cấp CĐHH cho quân đội Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam không thể chối bỏ trách nhiệm. Cuộc đấu tranh đòi công lý cho NNCĐDC ở Việt Nam còn mang ý nghĩa thời đại sâu sắc; nó cảnh báo cho nhân loại về sự nguy hại, tính chất đặc biệt nghiêm trọng, lâu dài của CĐHH nói chung và chất độc dioxin nói riêng; qua đó, còn nâng cao ý thức bảo vệ môi trường cho mỗi người trong tình hình mới. Cuộc đấu tranh đòi công lý cho NNCĐDC ở Việt Nam dù còn khó khăn, lâu dài, nhưng công lý nhất định phải được thực thi - Đó là lương tâm và trách nhiệm của nhân loại./.



[1]- Xem bài 1,2,3 đăng Tạp chí DCVN từ tháng 8/2019.